میزان فیلتراسیون گلومرولی (GFR) معیاری برای ارزیابی عملکرد کلیه ها است. عملکرد اصلی کلیه فیلتراسیون خون است. پسماند و آب اضافی دفع شده و به ادرار تبدیل می شود. سطح نمک ها و مواد معدنی در خون برای حفظ تعادل سالم تنظیم می شود. علاوه بر این، کلیه ها هورمون هایی تولید می کنند که باعث تنظیم فشار خون، حفظ سلامت استخوان و کنترل تولید گلبول های قرمز خون می شوند.
گلومرول ها فیلترهای ریزی در کلیه ها هستند که اجازه می دهند مواد زائد از خون خارج شوند، در حالی که مانع دفع مواد مهم مورد نیاز بدن از جمله پروتئین ها و سلول های خونی می شوند. هر روز کلیه های سالم حدود 200 کوارت خون را فیلتر کرده و حدود 2 چهارم از آن تبدیل به ادرار می شود. GFR به مقدار خونی که توسط گلومرول در دقیقه فیلتر می شود اشاره دارد. با کاهش عملکرد کلیه به دلیل آسیب یا بیماری، میزان فیلتراسیون کاهش می یابد و مواد زائد شروع به جمع شدن در خون می کنند.
بیماری مزمن کلیوی (CKD) یک بیماری شایع است که با اختلال آهسته و تدریجی عملکرد کلیه ها همراه است. دیابت و فشار خون بالا دو دلیل اصلی ابتلا به CKD هستند. افزایش سن یکی دیگر از عوامل خطر CKD به حساب می آید و اغلب نیز نادیده گرفته می شود. میزان فیلتراسیون کلیه ها پس از 40 سالگی سالانه حدود 1٪ کاهش می یابد.
بیماری های کلیوی معمولاً در خفا و بدون بروز علائم بالینی پیشرفت می کنند و در بیشتر موارد مراحل اولیه CKD تشخیص داده نمی شود. اکثر افراد تا زمانی که 30-40٪ عملکرد کلیه از بین نرود هیچ علامتی ندارند. تشخیص به موقع اختلال عملکرد کلیه بسیار مهم است زیرا با شروع یک درمان مناسب می توان میزان آسیب وارده به کلیه را به حداقل رساند. غربالگری CKD برای گروه های پرخطر مانند افراد مبتلا به دیابت، فشار خون بالا، بیماری های قلبی، سابقه خانوادگی نارسایی کلیه و افراد مسن (بالای 60 سال) توصیه می شود.
تست های آزمایشگاهی ساده ای که برای ارزیابی عملکرد کلیه استفاده می شود شامل آزمایش کراتینین خون و/ یا آزمایش سیستاتین C خون برای تخمین میزان GFR و آلبومین ادرار و کلیرانس کراتینین است.

اندازه گیری میزان فیلتراسیون گلومرولی (GFR) دقیق ترین راه برای تشخیص تغییرات عملکرد کلیه شناخته می شود، اما اندازه گیری مستقیم GFR پیچیده است، به پرسنل مجرب نیاز دارد و معمولاً فقط در مراکز تحقیقاتی و مراکز پیوند انجام می شود. به همین دلیل، معمولاً از تخمین eGFR استفاده می شود.
• رایج ترین روش، بسته به معادله مورد استفاده، eGFR مبتنی بر سطح کراتینین خون همراه با سایر متغیرها مانند سن، جنس و نژاد است. کراتینین یک ماده زائد عضلانی است که از طریق کلیه توسط خون فیلتر شده و با سرعت نسبتاً پایدار در ادرار آزاد می شود. وقتی عملکرد کلیه کاهش می یابد، کراتینین کم تری از بین می رود و سطح آن در خون افزایش می یابد. تغییرات در متابولیسم عضله و توده عضلانی می تواند منجر به تفاوت قابل توجهی در سطح کراتینین شود. eGFR ممکن است در افراد دچار قطع یا نقص عضو، بدنسازان، گیاهخواران، بیماران سنگین وزن و مسن و کسانی که عملکرد کلیه هایشان به سرعت در حال تغییر است (به عنوان مثال، دچار آسیب حاد کلیوی هستند) قابل اعتماد نباشد. علاوه بر این، برخی از داروها می توانند کراتینین را افزایش دهند.
• eGFR بر اساس سطح سیستاتین C خون نوعی آزمایش تاییدی است و در صورتی که eGFR بر اساس کراتینین سرم از دقت کم تری برخوردار باشد (به عنوان مثال افراد مسن، دارای اضافه وزن یا توده عضلانی غیرطبیعی) این روش ارجح تلقی می شود. سیستاتین C پروتئین کوچکی است که با سرعت ثابت توسط تمام سلول های هسته دار بدن تولید می شود و در مایعات مختلف بدن از جمله خون یافت می شود. این پروتئین توسط کلیه ها فیلتر شده و با سرعت ثابت تجزیه می شود. سیستاتین C وارد گردش خون نمی شود و از طریق ادرار از بین نمی رود. برخلاف کراتینین که تحت تأثیر توده عضلانی است، سیستاتین C تحت تأثیر سن، التهاب، چاقی و دیابت است. سیستاتین C نشانگر زیستی نسبتاً جدیدی است و تحقیقات گسترده ای برای تعریف کاربرد بهینه آن ادامه دارد.
آزمایش eGFR برای افراد بالای 70 سال توصیه نمی شود زیرا توده عضلانی معمولاً با افزایش سن کاهش می یابد.

در جدول زیر تفاسیر احتمالی نتایج تست eGFR درج شده است:

تهیه و تنظیم توسط تیم تحقیق و توسعه (R&D) آزمایشگاه ژنتیک و تشخیص پزشکی آبتین
مجید گلشن فرد، الهه براتی پورفرد