آزمایش کورتیزول ممکن است برای کمک به تشخیص سندرم کوشینگ، نارسایی آدرنال یا بیماری آدیسون، بیماری های مرتبط با کورتیزول اضافی یا اختلالات مرتبط با کمبود کورتیزول انجام شود. کورتیزول در متابولیسم پروتئین ها، لیپیدها و کربوهیدرات ها نقش دارد. به طور معمول، سطح کورتیزول در یک الگوی “تغییر روزانه”، صبح زود اوج می گیرد، سپس در طول روز کاهش می یابد و در حدود نیمه شب به پایین ترین حد خود می رسد.

کورتیزول توسط غدد فوق کلیه، دو عضو مثلثی شکل که در بالای کلیه ها قرار دارند، تولید و ترشح می شود. میزان این هورمون توسط غده هیپوفیز و هیپوتالاموس در مغز، تنظیم می شود. هنگامی که سطح کورتیزول خون کاهش می یابد، هیپوتالاموس شروع به ترشح هورمون آزاد کننده کورتیکوتروپین (CRH) می کند، CRH باعث تحریک غده هیپوفیز جهت تولید ACTH (هورمون آدرنرژیک) می شود. ACTH نیز غدد فوق کلیوی را تحریک و کورتیزول را تولید می کند. برای تولید مناسب کورتیزول باید هیپوتالاموس، هیپوفیز و غدد کلیه بطور صحیح عمل کنند. بیشتر کورتیزول موجود در خون، متصل به پروتئین است. فقط درصد کمی کورتیزول”آزاد” و از نظر بیولوژیکی فعال وجود دارد. آزمایش خون کورتیزول، هر دو نوع کورتیزول”آزاد” و “متصل به پروتئین” را می سنجد. اما آزمایش ادرار و بزاق فقط کورتیزول “آزاد” را بررسی می کنند. در صورتی که نمونه ی خون، ادرار و بزاق به صورت متناوب و در ساعات مختلف (8 صبح و 4 بعد از ظهر) جمع آوری شوند، می توانند در بررسی الگوی تغییرات روزانه ی کورتیزول موثر باشند.
نمونه ی ادرار 24 ساعته نشان دهنده ی الگوی تغییرات روزانه ی کورتیزول نیست، بلکه نشان دهنده ی مقدار کورتیزول “آزاد” دفع شده در 24 ساعت است.
در صورتی که سطح کورتیزول غیر طبیعی تشخیص داده شود، آزمایشات بیشتری برای تایید و شناسایی علل آن، مورد نیاز است. از جمله:
بررسی علل تولید بیش از حد کورتیزول
از آنجایی که افزایش استرس یا مصرف داروهای شبه کورتیزول، منجر به افزایش سطح کورتیزول خواهد شد، در صورتی که فردی کورتیزول خون بالایی داشته باشد، پزشک معالج برای اطمینان از” غیر طبیعی” بودن میزان کورتیزول ممکن است درخواست آزمایشات دیگری نماید. از جمله؛ اندازه گیری کورتیزول در ادرار 24 ساعته ، انجام تست سرکوب دگزامتازون و/ یا جمع آوری نمونه بزاق هنگامی که سطح کورتیزول در کم ترین حالت خود باشد. به دلیل اینکه غده ی هیپوفیز در پالس های متناوبی ACTH ترشح می کند، بررسی ادرار 24 ساعته به تعیین این که آیا سطح بالای کورتیزول خون واقعی است یا خیر، کمک می کند.
سرکوب دگزامتازون (Dexamethasone suppression): در این آزمایش میزان پایه ی کورتیزول مشخص شده و سپس با تجویز دگزامتازون خوراکی (یک گلوکوکورتیکوئید مصنوعی)، سطح کورتیزول دوباره اندازه گیری می شود. دگزامتازون تولید ACTH را سرکوب می کند و در صورت افزایش استرس، تولید کورتیزول را کاهش می دهد.

جمع آوری نمونه ی بزاق، روشی مناسب برای تعیین ریتم افزایشی طبیعی یا غیر طبیعی کورتیزول است. در صورتی که یکی از این آزمایشات، افزایش غیر طبیعی سطح کورتیزول را تایید کند، آزمایشات تکمیلی مانند بررسی ACTH، تکرار آزمایش سرکوب دگزامتازون در دوزهای بالاتر و گاهی تصویر برداری درخواست داده می شود.

بررسی علل تولید ناکافی کورتیزول
در صورتی که پزشک معالج به تولید ناکافی کورتیزول از غدد آدرنال شک داشته باشد با ازمایشات اولیه حاکی از کاهش میزان کورتیزول باشند، ممکن است آزمایش تحریک ACTH) ACTH stimulation test) را درخواست نماید.

تحریک ACTH : این آزمایش شامل اندازه گیری سطح کورتیزول در خون فرد، قبل و بعد از تزریق ACTH مصنوعی است. اگر غدد فوق کلیه عملکرد طبیعی داشته باشند، با تحریک ACTH سطح کورتیزول بالا می رود. اگر آنها آسیب دیده باشند یا به درستی کار نکنند، سطح کورتیزول پایین خواهد بود. گاهی نسخه طولانی تر این آزمایش (3-1روز) برای تمایز بین نارسایی آدرنال و هیپوفیز درخواست داده می شود.

در صورتی که فرد علائم کورتیزول بالای خون یا سندرم کوشینگ را بروز می دهد. برخی از این علائم عبارتند از:
• فشار خون بالا
• قند خون بالا (گلوکز)
• چاقی مخصوصاً در قسمت تنه
• نازک شدن پوست
• رگه هایی بنفش روی شکم
• کاهش حجم عضلات و ضعف
• پوکی استخوان
بانوان:
در صورت نامنظم شدن دوره ی قاعدگی یا افزایش موهای زائد
کودکان:
تاخیر در رشد و قد کوتاه

در صورتی که فرد علائم کورتیزول پایین خون مانند نارسایی آدرنال یا بیماری آدیسون را بروز می دهد. برخی از این علائم عبارتند از:
• کاهش وزن
• ضعف عضلانی
• خستگی
• فشار خون پایین
• درد شکم
• پلاک های تیره پوست (این عارضه در بیماری آدیسون رخ می دهد اما در نارسایی ثانویه آدرنال وجود ندارد)
گاهی اوقات کاهش تولید کورتیزول همراه با افزایش عوامل استرس زا می تواند تهدید کننده ی زندگی فرد باشد و نیار به اقدامات فوری پزشکی دارد. علائم بحران ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• بروز درد شدید ناگهانی در قسمت تحتانی کمر، شکم یا پاها
• اسهال استفراغ و در نتیجه کم آبی بدن
• افت فشار خون
• از دست دادن هوشیاری
آزمایش سرکوب دگزامتازون یا تحریک ACTH هنگامی انجام می شود که یافته های اولیه غیر طبیعی باشد. آزمایش کورتیزول پس از تشخیص سندرم کوشینگ یا بیماری آدیسون، برای پایش اثربخشی درمان ممکن است در فواصل زمانی معینی انجام شود.

به طور معمول، سطح کورتیزول هنگام خواب در پایین ترین حد و بلافاصله پس از بیدار شدن در نقطه اوج خود است. اگرچه این الگو در فردی که در شیفت های چرخشی کار می کند، متفاوت است.
در صورتی که مقدار کورتیزول بلافاصله پس از بیداری طبیعی یا بالا باشد اما این میزان در زمان خواب کاهش پیدا نکند، فرد مورد آزمایش احتمالا دچار سندرم کوشینگ شده است. اگر این کورتیزول اضافی بعد از تست سرکوب دگزامتازون سرکوب نشود، میزان کورتیزول ادرار 24 ساعته نیز بالا باشد و سطح کورتیزول بزاق در اواخر شب افزایش داشته باشد، نشان می دهد که کورتیزول اضافی ناشی از افزایش غیر طبیعی تولید ACTH توسط هیپوفیز، توموری خارج از هیپوفیز یا غدد آدرنال است. انجام آزمایشات تکمیلی به تعیین علت دقیق این افزایش کمک خواهد کرد.

اگر كورتیزول كافی وجود نداشته باشد و فرد آزمایش شده نیز به آزمایش تحریك ACTH پاسخ دهد، احتمالاً این مسئله به دلیل تولید ناكافی ACTH توسط هیپوفیز است. اگر فرد به آزمایش تحریک ACTH پاسخ ندهد، احتمالاً این مسئله مربوط به غدد فوق کلیوی است. اگر غدد آدرنال به دلیل اختلال در عملکرد هیپوفیز و/ یا تولید ناکافی ACTH، کم کار باشد، نارسایی ثانویه آدرنال و اگر کاهش تولید کورتیزول به دلیل آسیب آدرنال باشد، نارسایی اولیه آدرنال یا بیماری آدیسون تشخیص داده خواهد شد.

هنگامی که ناهنجاری مربوط به غده هیپوفیز، غدد آدرنال و… باشد، پزشک متخصص ممکن است از آزمایشات دیگری مانند CT (توموگرافی کامپیوتری) یا MRI (تصویربرداری با رزونانس مغناطیسی) برای یافتن منبع اصلی و ارزیابی میزان آسیب به غدد استفاده کند.

مشابه افرادی که نارسایی آدرنال دارند، افراد مبتلا به بیماری هایپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH)، سطح کورتیزول پایینی دارند و به آزمایشات تحریک ACTH پاسخ نمی دهند. اندازه گیری کورتیزول یکی از آزمایش های بسیار رایجی است که برای کمک به ارزیابی بیماران CAH استفاده شود.
گرما، سرما، عفونت، تروما (trauma)، ورزش، چاقی مفرط و بیماری ها می تواند بر غلظت کورتیزول تأثیر بگذارند. بارداری، استرس روحی و جسمی، پرکاری تیروئید، اضافه وزن، داروهای ضد بارداری خوراکی (قرص های ضد بارداری) ، هیدروکورتیزون (شکل مصنوعی کورتیزول) و اسپیرونولاکتون نیز افزایش دهنده ی سطح کورتیزول هستند.
سطح کورتیزول بزرگسالان نسبت به کودکان کمی بالاتر است.

کم کاری تیروئید ممکن است سطح کورتیزول را کاهش دهد. داروهایی که سطح این هورمون را کاهش می دهند، ممکن است شامل برخی از هورمون های استروئیدی باشند.
آزمایش کورتیزول بزاق بیشتر برای کمک به تشخیص سندرم کوشینگ و اختلالات مرتبط با استرس استفاده می شود.

اگر پزشک شما به سندرم کوشینگ مشکوک باشد، معمولاً خون و ادرار آزمایش می شوند. نمونه گیری کورتیزول خون راحت تر است اما بیشتر از آزمایش استرس 24 ساعته ادرار تحت تأثیر استرس قرار می گیرد. کورتیزول بزاق ممکن است به جای کورتیزول خون آزمایش شود.

برای اطمینان از مسئله، روش های متعددی وجود دارد. ساده ترین کار تکرار آزمایشات در زمان هایی است که کم تر در معرض استرس هستید. همچنین پزشک معالج می تواند به عنوان جایگزین کورتیزول، داروهایی دیگری (معمولا دگزامتازون) را برای بررسی های بیشتر تجویز نماید. برای مشخص کردن این که آیا استرس یا بیماری باعث ایجاد سطوح بالای کورتیزول هستند، اغلب آزمایشات متعددی مورد نیاز است.